පහත පලවන්නේ ක්‍රිෂාලි පින්ටෝ ජයවර්ධන Sunday Times වෙබ් අඩවියට සැපයූ ලිපියක Ai පරිවර්තනයකි. සංස්කරණය ‘විවරණ’ විසිනි.

පසුගිය බදාදා අභාවප්‍රාප්ත වූ මානව අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ප්‍රවීණ නීතිඥ, කැළඹිලි සහිත කාල පරිච්ඡේදයක් පුරා ‘ක්‍රමවේදයට’ එරෙහිව නොසැලී සටන් කළ සගයකු මෙන්ම අසමසම මිතුරකු වූ බැසිල් ප්‍රනාන්දු මහතා, මීට මාස කිහිපයකට පෙර පැවැති සංවාදයකදී, වසර ගණනාවකට පෙර රට හැරගිය ද කිසිදා වෙන් වීමට නොහැකි වූ සිය රට මුහුණ දෙන පීඩාවන් පිළිබඳව උද්යෝගයෙන් කතාබහ කළේය.සැබැවින්ම මේ රටේ ජීවත් වන අයටත් වඩා ශ්‍රී ලංකාව තුළ ජීවත් වන බවට මම බොහෝ විට ඔහු සමඟ විහිළු කළෙමි. මෙම සුවිශේෂී අදහස් හුවමාරුව ඇති වූයේ මීගමුව බන්ධනාගාරය තුළ සිදුවූ අතිශය භීෂණකාරී සිරකරු ඝාතනයත්, ඊට පලිගැනීමක් ලෙස ඇතැම් සිරකරුවන් විසින් බන්ධනාගාර නිලධාරීන් ඝාතනය කිරීමත් සමඟය. උද්වේගකර මාධ්‍ය සිරස්තල කාලයත් සමඟ මැකී ගිය පසු කුමක් සිදුවනු ඇත්ද?

සිරකරුවන්ගේ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් වහාම ක්‍රියාත්මක විය යුතු බව වගකිවයුත්තන්ට අවබෝධ වේවිද? නමුත් කිසිවක් විශාල වශයෙන් වෙනස් නොවන බව පැහැදිලිවම පෙනෙන්නට තිබිණි. අතීතයේ අප්‍රමාණ වාර ගණනක් සිදු වූවාක් මෙන්ම, මෙවැනි බන්ධනාගාර ‘සමූහ ඝාතන’ මඟින් බන්ධනාගාර පද්ධතිය තුළ ප්‍රතිපත්තිමය හෝ ක්‍රියාකාරී ප්‍රතිසංස්කරණයක් ඇති නොකරනු ඇත.

අමාත්‍යවරයකුගේ කඳුළු හෝ දේශපාලන වාසි තකා විපක්ෂයේ දේශපාලනඥයන් පවත්වන මාධ්‍ය සාකච්ඡා හමුවේ වුවද තත්ත්වය මෙලෙසමය. සැබැවින්ම, ඔහුගේ අදහස ඊට වඩා පුළුල් එකකි.. බන්ධනාගාර පද්ධතියේ අසාර්ථකත්වය මඟින් නිරූපණය වූයේ බලයේ සිටින ආණ්ඩුවක ක්‍රියාකලාපයෙන් ඔබ්බට ගිය, රාජ්‍ය ආයතනික අසාර්ථකත්වයයි. රටක ආරක්ෂණ පද්ධතිය මෙතරම් බිඳවැටීමට ලක්ව තිබේ නම්, එය බලපාන්නේ රාජ්‍යයේ පැවැත්මට මෙන්ම සමස්ත සමාජයේම පැවැත්මටය.

එසේ නම්, ශ්‍රී ලංකාව වඩ වඩාත් අරාජිකත්වයට සහ රාජ්‍යය බිඳවැටීමේ තර්ජනයකට ගොදුරු වෙමින් පවතින්නේදැයි ඔහු ඇසුවේය. එය ප්‍රශ්නයකට වඩා ප්‍රකාශයකි. මගේ පිළිතුර අඩක් සරල වූ අතර අඩක් විහිළුවට මෙන් කරන ලද්දක් විය; ‘බැසිල්, රාජ්‍යය බිඳවැටෙන්නේ නැහැ. ඊට පටහැනිව, එය තවත් ශක්තිමත් වෙනවා. බිඳවැටෙන්නේ බන්ධනාගාර ඇතුළත හෝ පිටත සිටින පුරවැසියනුයි.’ අතීතයේ පැවැති මෙවැනි සංවාද ගණනය කළ හැකිනම්, ඒවා දහස් ගණනක් වනු ඇත.

සමහර විට, විශේෂයෙන්ම ශ්‍රී ලාංකේය රාජ්‍යයේ සුවිශේෂී බිඳවැටීම පිළිබඳ ඔහුගේ අතිශය ගැඹුරු අදහස් දැක්වීම් සම්බන්ධයෙන්, අපගේ අදහස් හුවමාරු තියුණු මෙන්ම කලකිරීමෙන් යුත් මතභේදවලින් සමන්විත විය. එසේ වුවද, සම්ප්‍රදායෙන් පිටතට ගොස්, ‘සම්මතයන්’ අභියෝගයට ලක් කරමින් සහ නීතියේ හිස් න්‍යායන්ගෙන් ඔබ්බට ගොස් ඉන් පීඩාවට පත් වූ මිනිසුන් දෙස බැලීමට එම සංවාද සෑම විටම මඟ පෑදීය.

මගේ අදහසට අනුව, විපතට පත්වූවන් කෙරෙහි වූ මෙම අසාමාන්‍ය සංවේදීතාව, නීති ක්ෂේත්‍රයේ පුහුණුව ලැබූ අන් අයගෙන් ඔහු වෙනස් කර දැක්වූ ප්‍රධාන ලක්ෂණයයි. උදාහරණයක් ලෙස ඉන්දියාවේ මෙන්, සමාජ සාධාරණත්වය වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම නීතිමය ක්‍රියාකාරීත්වය සමඟ සමීපව බැඳී නොතිබූ රටක, මෙය ඉතා දුර්ලභ ලක්ෂණයකි. තමාම අසාධාරණයට ලක්වීමේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස මෙය සිදුවූවක් බව ඔහු නිතර පැවසූ අතර, පන්තිමය හෝ කුලමය පීඩනයන් කොතැනක දුටුවද ඒවා විවේචනය කිරීමට කිසිවිටෙකත් පසුබට වූයේ නැත.

එය නීති පීඨයේ දේශන ශාලා තුළ පැවැති ‘ස්ථාපිත මතයන්’ පිළිබඳව වූ කැපී පෙනෙන කුකුස සහ නීතිය ඉගැන්වූවන් කෙරෙහි දැක්වූ උපහාසාත්මක අනම්‍යශීලී බව හා බැඳී තිබිණි. අප අතර වසර විස්සකට වැඩි පරම්පරා පරතරයක් තිබූ අතර, වඩාත් සම්ප්‍රදායික යුගයකදී සිය ගුරුවරුන් කෙරෙහි ඔහු දැක්වූ එම නොසැලකිලිමත් විලාසය මට පවා සම්පූර්ණයෙන්ම තේරුම් ගැනීමට නොහැකි විය. එය එකල අතිශය විමතිය දනවන සුළු දෙයකි.

අධිකරණයට අපහාස කිරීමේ චෝදනාව මත වසරක බරපතල වැඩ සහිත සිරදඬුවමකට යටත් කර සිටි ගිහි ඉංග්‍රීසි ගුරුවරයකු වෙනුවෙන් මා නීතිමය වශයෙන් පෙනී සිටි අවස්ථාවේදී ඔහු මා සමග සම්බන්ධ වීම, මීට හොඳම උදාහරණයකි. මෙම අවාසනාවන්ත නඩු පාර්ශ්වකරු, සිය නඩුව විභාග කිරීමට එරෙහිව විවෘත අධිකරණයේදී ‘ශබ්ද නඟා’ කතා කිරීම හේතුවෙන් හිටපු අග්‍රවිනිශ්චයකාර සරත් එන්. සිල්වා විසින් මෙම සිරදඬුවම පනවන ලදී.

අධිකරණ නියෝගය මත බන්ධනාගාරගත කිරීමෙන් පසු බන්ධනාගාර නිලධාරීහු ඔහු වධහිංසාවට ලක් කළහ. සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ ජාත්‍යන්තර සම්මුතියේ (ICCPR) විකල්ප සම්මුතිය යටතේ අදාළ වින්දිතයා එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කමිටුවට අභියාචනයක් ඉදිරිපත් කළ අතර, එහිදී ප්‍රකාශ වූයේ ‘මෙවැනි දැඩි සහ සංක්ෂිප්ත දඬුවමක් අවශ්‍ය වූයේ මන්දැයි’  පිළිබඳව ‘කිසිදු හේතුසාධක සහගත පැහැදිලි කිරීමක්’ ඉදිරිපත් වී නොමැති බවයි.

‘සිදුවූ එකම බාධාව… නැවත නැවතත් මෝසම් ගොනු කිරීම… (ඒ සඳහා මුල්‍ය දඩයක් පැනවීම පැහැදිලිවම ප්‍රමාණවත් වීමට තිබිණි) සහ අධිකරණය හමුවේ වරක් ‘තම හඬ නැඟීම’ මෙන්ම ඉන්පසුව සමාව අයැදීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පමණි’ යනුවෙන් කමිටුව සඳහන් කළේය. මෙම ‘අත්තනෝමතික ලෙස නිදහස අහිමි කිරීමට’ පිළියම් යොදන ලෙස අදාළ රාජ්‍ය පාර්ශ්වය වූ, ශ්‍රී ලංකාවට නියෝග කෙරිණි.

නමුත්, මෙම නඩුවේ නීතිමය පැත්තට අමතරව, අග්‍රවිනිශ්චයකාරවරයකු විසින්ම සිදුකරන ලද සම්ප්‍රදායික අධිකරණමය බලතල ඉක්මවා යෑමේ හාස්‍යජනක උදාහරණයේ කැපී පෙනෙන ලක්ෂණය වූයේ, මෙම දරුණු අත්දැකීමෙන් වින්දිතයා මුදාගෙන, ඔහුව යථා තත්ත්වයට පත්කිරීමේ සියලු පියවරයන් හිදී ප්‍රනාන්දු මහතා ඔහුට මඟපෙන්වමින් කටයුතු කළ ආකාරයයි. වඩාත් ස්ථාපිත මානව අයිතිවාසිකම් සංවිධාන රැසක් පිටුපා සිටිද්දී, ඔහු එසේ කළේ නැත.

එය නීතියෙන් ඔබ්බට ගිය එකකි. ඔහු තම භාරයට ගත් සෑම නඩුවකදීම වෙනසක් නැතුවම සිදු වූයේ එයයි. විශේෂයෙන්ම, සිය ජීවිතයේ වැඩි කාලයක් විරෝධය දැක්වූ, දිළිඳු සහ කොන් වූ ජනතාවට සිදුවූ වධහිංසා පිළිබඳ බොහෝ නඩුවලදී මෙය වඩාත් පැහැදිලි විය. සිල්ලර කඩයකින් කෙසෙල් ඇවරියක් සොරා ගැනීම නිසා පොලිස් නිලධාරීන් විසින් රෝදයක බැඳ කරකවමින් වධහිංසාවට ලක්කළ දකුණේ 15 හැවිරිදි පිරිමි ළමයකුගේ සිදුවීම ද ඊට ඇතුළත් ය.

ඊට අමතරව, සමාන නමක් තිබීම නිසා අපරාධකරුවකු ලෙස වරදවා වටහාගෙන, වකුගඩු අක්‍රිය වන තෙක් පහර කෑමට ලක්වූ රැකියාවක නිරත වූ පුද්ගලයකු පිළිබඳ පුවතක් ද විය. පසුව සාක්ෂි දීමට ආසන්නව තිබියදී එම වධකයින් විසින්ම ඔහු ඝාතනය කරන ලදී. මෙවැනි නඩු වෙනුවෙන් පෙනී සිටීම අතිශය තිත්ත වූ අත්දැකීම් වූ අතර, වින්දිතයන් මෙන්ම ඔවුන් වෙනුවෙන් පෙනී සිටි නීතිවේදීන් ද එක හා සමානව මානසික පීඩනයකට ලක් විය.

කිසි විටෙකත් පිටතට නොපෙන්වූවද, එමඟින් ඔහුගේ මානසික හා ශාරීරික සෞඛ්‍යයට සිදු වූ හානිය විශාල විය හැකිය. මා නම්, මෙය නීතිය සහ සංවේදීතාව එකිනෙක හමු වූ අවස්ථාවකි; බොහෝ දෙනකු පවසන පරිදි එය අමුතු සංයෝගයක් විය හැකිය. සැබැවින්ම, නීතිය යනු ‘ප්‍රභූ පැලැන්තියේ’ බුදලයක් ලෙස පෙන්වීම විලාසිතාවක් වී තිබූ කාලයක, ඔහු හැකි ඉහළම අයුරින් ‘ප්‍රභූ නොවන’  අභිමානයෙන් හා කැපී පෙනෙන ලෙස සිටි නීතිඥවරයෙකි.

මෑතකදී කරලියට ආ විකාරරූපී තර්කයක් පිළිබඳව ඔහු සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට මට අවස්ථාවක් නොලැබිණි; එනම් නීතියේ ‘ප්‍රභූ’ භාරකරුවන් විසින් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 22 වැනි විශේෂිත වූ  ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයට එරෙහිව ‘කෘත්‍රිම’ විරෝධයක් ගොඩනැගූ බවට වන තර්කයයි. ඔවුන් පවසන ලද්දේ එය ‘ජනප්‍රිය සාධාරණත්වය’ යටපත් කිරීම සඳහා සිදු කරන ලද්දක් බවයි.

‘නීතිය’ යනු ‘සාධාරණත්වයට’ වඩා වෙනස් දෙයක් බව ඇතැමුන් පැවසූ අතර එය සැබවින්ම නිරර්ථක කතාවකි. තවත් අය ප්‍රශ්න කළේ දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවරුන්ගේ විශ්‍රාම යන වයස අවුරුදු දෙකකින් දීර්ඝ කිරීම මෙතරම් ආන්දෝලනයකට හේතු වන්නේ මන්දැයි යන්නයි. මෙම පියවර මඟින් සාධාරණත්වය ඉටුකිරීම ඉහළ නංවන බවට කළ දැඩි මතවාදී ආවරණය, ඉහළ අධිකරණවල කාලයක සිට පවතින පුරප්පාඩු පිරවීමට ආණ්ඩුව අපොහොසත් වීමත් සමඟම හෙළිදරව් විය.

බැසිල් ප්‍රනාන්දු මහතා තමාටම අනන්‍ය වූ, කිසිවකුටත් අනුකම්පා නොකරන විලාසයෙන් මේ සියල්ල නිරර්ථක කතා ලෙස බැහැර කිරීමට ඉඩ තිබිණි. 2022 ශ්‍රී ලංකාවේ ‘ජනප්‍රිය විප්ලවය’ පිළිබඳ ඔහුගේ තක්සේරුව කෙටි මෙන්ම සෘජු එකක් විය. ‘විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි නොකර මෙම ‘විප්ලවය’ රොමෑන්තිකරණය කිරීමෙන් කිසිදු පලක් නැහැ’යි පැවසූ ඔහු, ‘ඉහළින්ම සිදුවන වෙනසක් නැතිව මෙය අලංකාරයට කරන ප්‍රදර්ශනයක් පමණයි’ යනුවෙන් ද පෙන්වා දුන්නේය.

විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කිරීම පිළිබඳ ‘ජනතා විප්ලවයේ’ ආණ්ඩුවේ ප්‍රධාන මැතිවරණ පොරොන්දුව දැන් හුදෙක් මනඃකල්පිතයක් පමණි. වෙනත් බොහෝ දෙනකු මෙන් නොව, 2022 අරගලය සහ 2024 දී ජනතා විමුක්ති පෙරමුණ ප්‍රමුඛ ජාතික ජන බලවේගය (NPP) ලැබූ මැතිවරණ ජයග්‍රහණ අතර පෙකණිවැලේ සබඳතාවක් ඇති කිරීමට ඔහු මැලි වූ අතර, වඩාත් විවේචනාත්මක ප්‍රවේශයකට මුල්තැන දුන්නේය.

කෙසේ වෙතත්, ‘විප්ලවවාදී’ ආණ්ඩුවක පළමු හෝ අවම වශයෙන් දෙවන හෝ තෙවන කාර්යය විය යුතුව තිබුණේ මර්දනකාරී නීතිමය ව්‍යුහය අහෝසි කර දැමීමයි. එම විරූපී ව්‍යුහය පවත්වාගෙන යන ප්‍රධාන කුලුනු දෙක වන්නේ මාර්ගගත ක්‍රමවල සුරක්ෂිතභාවය පිළිබඳ පනත (OSA, 2024) සහ ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනතයි (PTA, 1979). වසර දෙකකට පසුවද, එම පනත් දෙකම තවමත් සක්‍රියව පවතී.

කෙටුම්පත් කර ඇති ‘රාජ්‍යය ත්‍රස්තවාදයෙන් ආරක්ෂා කිරීමේ පනත’ ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනතටත් වඩා නරක එකක් වීමේ අවදානමක් පවතී. ඊට හිටපු ජනාධිපති රනිල් වික්‍රමසිංහ මහතා නගන ප්‍රීති ඝෝෂා හඬ මවාගත හැකිය. එම නිසා, ශ්‍රී ලංකාව සිය පැරණි භූතයන් බැහැර කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ප්‍රනාන්දු මහතාගේ දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බලන කල, මෙය ඉතිහාසය ඛේදවාචකයක් ලෙස නැවත නැවතත් සිදු වීමකි.

මීට වඩා පෞද්ගලික වූ උපහාරයක් තවත් ඉඩකඩ අවශ්‍ය වේ. ඔහුගේ අභාවයෙන් ශ්‍රී ලංකාව මෙන්ම ආසියාව ද වඩාත් අසරණ වූ බව පැවසීම පමණක් දැනට ප්‍රමාණවත්ය.