මෙහි පළ වන්නේ island.lk වෙබ් අඩවියේ පළ වූ,  ආචාර්ය අහිලන් කදිරගාමර් සම්පාදනය කළ ලිපියක AI පරිවර්තනයකි. සංස්කරණය ‘විවරණ’ විසිනි.

ශ්‍රී ලංකාවේ ‘රාජ්‍ය අධ්‍යාපන පද්ධතියේ’ ඇති අද්විතීය ශක්තිය වන්නේ විශ්වවිද්‍යාල මට්ටම දක්වා එය නොමිලේ ලබාදීමයි. බටහිර රටවල් ඇතුළු ලොව පුරා පවතින දැවැන්ත ශිෂ්‍ය ණය බර දෙස බලන විට, නිදහස් විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය අපගේ තරුණ ප්‍රජාවට කෙතරම් විශාල ආශිර්වාදයක් වී ඇත්දැයි පසක් වේ.

කෙසේ වෙතත්, වර්තමාන කනගාටුදායක ප්‍රවනතාවය සැලකූ විට, පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල සඳහා විධිමත් පිළිගැනීමක් ලබා දීම තුළින් පෞද්ගලීකරණයේ දොරටු විවෘත වූ පසු, බොහෝ දෙනෙකුට උසස් අධ්‍යාපනය දරාගත නොහැකි වනු ඇත. එමෙන්ම පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල විසින් ආචාර්යවරුන් තමන් වෙත ඈදා ගැනීම (poaching) හේතුවෙන් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල වේගයෙන් පිරිහීමට ලක් විය හැක.

රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල පද්ධතිය මුහුණ දෙන අභියෝග විවිධාකාර ය; කාර්ය මණ්ඩල හිඟය, යටිතල පහසුකම්වල පවතින අඩුපාඩු සහ මහජන දායකත්වය සහිත පර්යේෂණ සඳහා සහාය නොමැතිකම ඊට අයත් වේ. මේ සියල්ලේම කේන්ද්‍රීය ගැටලුව වන්නේ දිගු කලක් තිස්සේ සමස්තයක් ලෙස අධ්‍යාපනයට ප්‍රමාණවත් මූල්‍ය ප්‍රතිපාදන වෙන් නොකිරීමයි.

පසුගිය දශක එකහමාරක කාලය තුළ ශ්‍රී ලංකාවේ අධ්‍යාපනය සඳහා වෙන් කරන ලද ප්‍රතිපාදන දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 1.5% ත් 2% ත් අතර ප්‍රමාණයක පැවතී ඇත. දකුණු ආසියාවේ රටවල් අතරින් අධ්‍යාපනය සඳහා අඩුම ප්‍රතිපාදන වෙන් කර ඇත්තේ ශ්‍රී ලංකාවයි. රජය, තම ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශනයේ සඳහන් කර ඇති පරිදි, අරමුදල් මට්ටම වෙනස් කිරීමට පොරොන්දු වී සිටී.

ජාතික ජන බලවේගයේ අධ්‍යාපන ප්‍රතිපත්තියෙහි අරමුණ වන්නේ දියුණු, මානවවාදී සහ වගකීම් සහිත සමාජයක් පෝෂණය කරන ගුණාත්මක අධ්‍යාපනයක් ලබා දීමයි. මෙම ඉලක්ක සපුරා ගැනීම සඳහා, අපි අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයේ රාජ්‍ය ආයෝජනය වැඩි කරන අතර, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ (GDP) ප්‍රතිශතයක් ලෙස අධ්‍යාපනය සඳහා වන ප්‍රතිපාදන ක්‍රමයෙන් 6% දක්වා ඉහළ නංවනු ඇත.

දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2%ක් වැනි අන්ත පහත් මට්ටමක පවතින වර්තමාන ප්‍රතිපාදන ප්‍රමාණය, කෙසේ හෝ 6% ක් දක්වා ඉහළ නැංවීම අසීරු කාර්යයකි. 2026 අයවැය මගින් උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා වෙන්කර ඇත්තේ දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 0.44% ක් වැනි ඉතා සුළු ප්‍රමාණයකි. කෙසේ වෙතත්, රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලවල පවතින මෙම ප්‍රතිපාදන හිඟය නමැති අර්බුදය, පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාල ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා ලැබුණු අවස්ථාවක් ලෙස ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව දකී. උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා කෙරෙන ආයෝජනය ඉහළ නැංවීමේ හැකියාවන් පිළිබඳව මෙම ලිපිය මගින් මම අවධානය යොමු කරමි. වෙනත් වචනවලින් කියතොත්, විශ්වවිද්‍යාලවල උසස් අධ්‍යාපනය සහ පර්යේෂණ සඳහා වෙන් කරන අරමුදල් ප්‍රමාණය, දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් තවත් 1% කින් පමණ ඉහළ නැංවීමට රජයට ගත හැකි පියවර මොනවාද යන්න මම මෙහි විස්තර කරමි.

පසුගිය දශකය මුළුල්ලේ විශ්වවිද්‍යාල අධ්‍යාපනය සඳහා ප්‍රතිපාදන වෙන් කිරීම අවම මට්ටමක පැවතීමත් සමඟම, විරැකියාවට හේතුව විශ්වවිද්‍යාල බව පවසමින් ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව විසින් එල්ල කරන ප්‍රහාරයක් ද දැකගත හැකි ය. විශේෂයෙන්ම ගෝඨාභය රාජපක්ෂ රජය විසින් ප්‍රවර්ධනය කළ “රැකියාවලට නුසුදුසු උපාධිධාරීන්” (unemployable graduates) පිළිබඳ මිත්‍යාව, මීට පෙර පළ වූ ‘කුප්පි’ (Kuppi) තීරු ලිපි මගින් බිඳ දමනු ලැබීය. සැබෑ ගැටලුව වන්නේ ආර්ථිකය තුළ පවතින රැකියා හිඟය බව අප එහිදී තර්ක කළ අතර, වර්තමාන ආර්ථික අර්බුදය හමුවේ එම තත්ත්වය වඩාත් තීව්‍ර වී ඇත.

සැබැවින්ම, රැකියා උත්පාදනය කිරීම ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනයේ වගකීමක් මිස, උසස් අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයේ කාර්යභාරයක් නොවේ. එහෙත්, ආර්ථික වර්ධනයක් අත්පත් කර ගැනීමට සහ රැකියා අවස්ථා ඉහළ නැංවීමට අපොහොසත් වන සෑම අවස්ථාවකදීම, රජය ඉතා සූක්ෂම ලෙස මෙම “රැකියාවලට නුසුදුසු උපාධිධාරීන්” යන කතිකාවත පිටුපස සැඟවීමට උත්සාහ කරයි.

මෙම පසුබිම තුළ, ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව ද රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල උපාධිධාරීන් සම්බන්ධයෙන් මෙම මතයම ඉදිරියට ගෙන යන්නේ මන්ද? ඊට බලපාන ප්‍රධාන හේතු තුනක් ඇතැයි මම තර්ක කරමි.

1. පළමුවෙන්ම, ව්‍යාපාරික කණ්ඩායම්වලට (business lobby) අධ්‍යාපනය පෞද්ගලීකරණය කිරීමට අවශ්‍ය වී ඇත්තේ එය ඔවුන්ගේ පන්ති අභිලාෂයන්ට සරිලන බැවිනි; එමගින් උසස් අධ්‍යාපනය ධනවතුන්ට පමණක් හිමි වරප්‍රසාදයක් බවට පත්වේ. සමාජ අසමානතාව අවම කිරීම සඳහා තීරණාත්මක සාධකයක් වන නිදහස් අධ්‍යාපනයේ වටිනාකම මොවුහු ප්‍රතික්ෂේප කරති.
2. දෙවනුව, ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව අතර සිටින කොටසක් අධ්‍යාපනය වාණිජකරණය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ එය ලාභ ලබන ව්‍යාපාරයක් බවට පත් කිරීමේ අරමුණිනි. අඩු වරප්‍රසාද ලත් සිසුන් සඳහා අධ්‍යාපනය තහවුරු කිරීමට වඩා, විදේශයන්හි සිටින ධනවත් සිසුන් සඳහා ගාස්තු අය කරන විශ්වවිද්‍යාල පිහිටුවීමට ඔවුහු වඩාත් උනන්දු වෙති.
3. තෙවනුව, ඊට හේතුව වන්නේ වෙනත් ඇතැම් රටවල මෙන් නොව, ශ්‍රී ලංකාවේ ව්‍යාපාරික ප්‍රජාව තම සේවකයින් වෙනුවෙන් ආයෝජනයක් කරන්නේ ඉතා කලාතුරකින් වීමයි. සිසුන් යනු තම නිෂ්පාදන සඳහා ලැබෙන සහනාධාර යෙදවුම් (subsidised inputs) ලෙස සලකන ඔවුහු, තම ආයතනික අභිමතාර්ථයන්ට ගැලපෙන ලෙස හැඩගැසුණු උපාධිධාරීන් විශ්වවිද්‍යාල විසින් සැපයිය යුතු යැයි අපේක්ෂා කරති.

උදාහරණයක් ලෙස ජපානයේ සමාගම්, ඓතිහාසිකවම තමන් බඳවා ගන්නා උපාධිධාරීන් පුහුණු කිරීම වෙනුවෙන් ආයෝජනය කළ අතර ඔවුන්ට දීර්ඝකාලීන රැකියා සුරක්ෂිතභාවය ලබා දුන්නේය.

එහෙත් ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව ශ්‍රී ලංකාවේ ව්‍යාපාරිකයන් අපේක්ෂා කරන්නේ තම අනාගත සේවකයින් පුහුණු කිරීම විශ්වවිද්‍යාල විසින් සිදු කරනු ඇති බවයි. ඉන්පසු කිසිදු ආයෝජනයක් හෝ කැපවීමකින් තොරව ඔවුන්ව බඳවා ගැනීමටත්, අවශ්‍ය විටෙක සේවයෙන් ඉවත් කිරීමටත් (hire and fire) ඔවුහු පෙළඹෙති.

නිදහස් උසස් අධ්‍යාපනය වෙනුවෙන් ආයෝජනය කිරීමට අවශ්‍ය අරමුදල් ශ්‍රී ලංකාව සොයා ගන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳව යමෙකුට තවමත් ප්‍රශ්න කළ හැකිය. වෙනත් කලාපවල පවතින අධ්‍යාපන ක්‍රමවේදයන් අනිවාර්යයෙන්ම අනුමත කිරීමකින් තොරව, එම කලාප ආශ්‍රයෙන් උකහා ගත් උසස් අධ්‍යාපන ආයෝජන ආදර්ශ තුනක් මම මෙහිදී යෝජනා කරමි.

පළමුව, උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා යොමු කළ හැකි බදු ආදායමක් උත්පාදනය කර ගැනීම වෙනුවෙන් විශේෂ ව්‍යාපාරික බද්දක් (business levy) පැනවිය යුතුය.

උදාහරණයක් ලෙස නයිජීරියාව මේ සඳහා කදිම ආදර්ශයක් සපයයි; එරට අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රයේ දීර්ඝකාලීන පරිහානියට පිළියම් යෙදීම උදෙසා 1998 වසරේදී පාර්ලිමේන්තු පනතක් මගින් ‘තෘතීයික අධ්‍යාපන භාර අරමුදල’ (Tertiary Education Trust Fund) පිහිටුවන ලදී. නයිජීරියාවේ ලියාපදිංචි සියලුම සමාගම්වල ලාභයෙන් 2%ක බද්දක් මෙම අරමුදල වෙනුවෙන් අය කරනු ලැබේ.

ඉගැන්වීම සහ ඉගෙනීම සඳහා අත්‍යවශ්‍ය භෞතික යටිතල පහසුකම්, උපදේශන ද්‍රව්‍ය සහ උපකරණ, පර්යේෂණ සහ ප්‍රකාශන, අධ්‍යයන කාර්ය මණ්ඩල පුහුණුව හා සංවර්ධනය මෙන්ම උසස් අධ්‍යාපන ආයතනවල ප්‍රමිතීන් වැඩිදියුණු කිරීමට සහ පවත්වා ගැනීමට අදාළ අනෙකුත් වැදගත් අවශ්‍යතා සපුරාලීම මෙම අරමුදලේ වගකීම වේ. මෙම අරමුදල් විශ්වවිද්‍යාල, පොලිතෙක්නික් ආයතන සහ විද්‍යා පීඨ අතර 2:1:1 යන අනුපාතයට බෙදා වෙන් කරනු ලබයි.

දෙවනුව, අනුක්‍රමික බදුකරණය මගින් උසස් අධ්‍යාපනයට ප්‍රතිපාදන සපයන නෝර්ඩික් රටවල උසස් අධ්‍යාපන ක්‍රමයේ ඇති දැවැන්ත ශක්තියෙන් අපට ආදර්ශ ලබා ගත හැකිය.

ශ්‍රී ලංකාව තුළ, ධන බද්දක (wealth tax) අවශ්‍යතාවය පිළිබඳව අප තවමත් විවාද කරමින් සිටින අතර, දේපළ, සුඛෝපභෝගී වාහන ආදිය ඇතුළත් එවැනි වාර්ෂික ධන බද්දක් අය කිරීමට කාලය එළඹී ඇත. එම බද්දෙන් කොටසක් නිදහස් උසස් අධ්‍යාපන ක්‍රමය සඳහා වෙන් කළ යුතුය.

තෙවනුව, පවතින ආර්ථික අර්බුදය හමුවේ මෙවැනි බදු ඉහළ නැංවීමට සහ පැනවීමට රජය සලකා බලමින් සිටින අතරතුර, නිදහස් උසස් අධ්‍යාපනය කෙරෙහි රජයේ ඇති කැපවීම ප්‍රදර්ශනය කිරීම සඳහා ගත හැකි කඩිනම් විකල්ප ක්‍රියාමාර්ගයක් තිබේ: එනම් රජයේ ඉඩම් සහ අක්‍රීය රාජ්‍ය වත්කම් රාජ්‍ය උසස් අධ්‍යාපන ආයතන වෙත පවරා දීමයි.

දහනව වන සියවසේ මැද සහ අග භාගයේදී ‘මොරිල් පනත්’ (Morrill Acts) හරහා ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය තුළ පිහිටුවන ලද ‘ඉඩම් ප්‍රදාන විශ්වවිද්‍යාල’ (Land-grant universities) ඉතිහාසයෙන් මේ සඳහා අපට ආදර්ශයක් ගත හැකිය. එම පනත් මගින් ෆෙඩරල් ඉඩම් ප්‍රාන්තවලට වෙන් කර දුන් අතර, එම ඉඩම්වල ප්‍රතිලාභ හරහා හෝ ඒවා විකිණීම මගින් රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල සඳහා මුදල් යෙදවීමට හැකි විය. ඇත්ත වශයෙන්ම, 1890 දී ගෙන ආ මොරිල් පනත මගින් පසුකාලීනව අප්‍රිකානු ඇමරිකානුවන් සඳහා විශ්වවිද්‍යාල සහ විද්‍යාල පිහිටුවීමට විශාල සහායක් ලැබුණි.

නිදහසින් පසු දශක ගණනාවක් තිස්සේ නිදහස් අධ්‍යාපනයෙන් බැහැර කරනු ලැබූ අපගේ මලයහ ජනතාවගේ උසස් අධ්‍යාපන අවශ්‍යතා සපුරාලීම සඳහා එම ඓතිහාසික උරුමයෙන් අපට පූර්වාදර්ශ ලබා ගත හැකිය.

පර්යේෂණ සඳහා ආයෝජනය කිරීම තුළින් අපගේ රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල පද්ධතිය නැවත ගොඩනැගීම මගින් ජාතික සංවර්ධනයට ද සහාය විය හැකිය. ජාතික ජන බලවේගයේ (NPP) ප්‍රතිපත්ති ප්‍රකාශනය තුළ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන (R&D) කටයුතු වෙනුවෙන් ආයෝජනය කිරීම කෙරෙහි සැලකිය යුතු අවධානයක් යොමු කර ඇත:

ආර්ථික හා සමාජීය සංවර්ධනයේ ජාතික ප්‍රමුඛතාවලට පර්යේෂණ දායක විය යුතු නම්, මෙම පිළිගැනීම විශේෂයෙන්ම රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලවලට වැඩි ආයෝජනයක් සමඟ පැමිණිය යුතුය.

දැඩි ඉගැන්වීම් බරින් පීඩිත කථිකාචාර්යවරුන් සඳහා කාලය වෙන් කිරීම ඇතුළුව නිවැරදි මාවතකට යොමු කළහොත්, ජාතික සංවර්ධනයට සහාය විය හැක්කේ රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාලවලින් එන පර්යේෂණවලටය. වර්තමානයේ පර්යේෂණ සහ සංවර්ධන කටයුතු බොහෝ දුරට සිදුවන්නේ නව ලිබරල් අරමුණු සහිත බාහිර පරිත්‍යාගශීලීන්ගේ සහ ලාභය ගැන පමණක් සැලකිලිමත් වන පුද්ගලික පාර්ශවවල අනුග්‍රහයෙනි.

ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනය පිළිබඳව මහජන මැදිහත්වීමක් සහ විමසිලිමත් භාවයක් නොතිබීමේ ප්‍රතිවිපාක විනාශකාරිය. පැවති රජයන්ගේ නව ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති ප්‍රශ්න කිරීමට ශ්‍රී ලංකාවේ පර්යේෂණ අසමත් විය. විදේශ ණය ගෙවීම පැහැර හැරීමට තුඩු දුන් විදේශ සංචිත අසාර්ථක ලෙස කළමනාකරණය කිරීම සම්බන්ධයෙන් මහ බැංකුවේ පැවති කොම්ප්‍රදෝරු (comprador) ආකල්පය ගැන අදටත් පවතින්නේ නිහඬතාවකි. ණය අඩු කිරීම සහ බැඳුම්කර හිමියන් කේන්ද්‍ර කරගත් ණය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීමේ ගිවිසුම් හරහා වැඩ කරන ජනතාවගේ අර්ථසාධක අරමුදලේ කප්පාදු කිරීම වැනි ජාතික අවශ්‍යතා පාවා දීම් සම්බන්ධයෙන් ද තත්ත්වය එසේමය. මෙම සන්දර්භය තුළ, අපගේ රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල ශක්තිමත් කිරීම සහ ඒවායේ පර්යේෂණ සඳහා ආයෝජනය කිරීම වෙන කවරදාටත් වඩා දැන් ප්‍රමුඛතාවයක් විය යුතුය. උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා රාජ්‍ය අරමුදල් ලබාදීම සහ පර්යේෂණ හරහා පුරවැසියන්ගේ ගැටළු සමඟ සම්බන්ධ වීම සඳහා වන පුළුල් කැපවීම, වත්මන් අර්බුදයෙන් ගොඩ ඒමට මාර්ගයක් සකස් කිරීමට පමණක් නොව අනාගත අර්බුද වළක්වා ගැනීමට ද අත්‍යවශ්‍ය වේ.

ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනයේදී මහජන සහභාගීත්වය සහ විමසිලිමත්බව නොමැති වීමේ ප්‍රතිවිපාක ඉතා විනාශකාරීය. අනුප්‍රාප්තික රජයන් අනුගමනය කළ නව ලිබරල් ප්‍රතිපත්ති ප්‍රශ්න කිරීමට ශ්‍රී ලංකාවේ පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍රය අසමත් විය. විදේශ ණය ගෙවීම පැහැර හැරීමට තුඩු දුන් විදේශ සංචිත අසාර්ථක ලෙස කළමනාකරණය කිරීමේදී මහ බැංකුව දැරූ කොම්ප්‍රදෝරු (comprador) ආකල්පය පිළිබඳව අදටත් පවතින්නේ නිහඬතාවකි. එපමණක් නොව, ණය බර අඩු කිරීම සම්බන්ධයෙන් ජාතික අවශ්‍යතා පාවා දීම සහ බැඳුම්කර හිමියන්ට වාසිදායක වන ලෙස සකස් වූ ණය ප්‍රතිව්‍යුහගතකරණ ගිවිසුම් මගින් වැඩකරන ජනතාවගේ සේවක අරථ සාධක අරමුදල් කප්පාදු කිරීම පිළිබඳව ද ඇත්තේ නිහඬතාවකි.

මෙම සන්දර්භය තුළ, අපගේ රාජ්‍ය විශ්වවිද්‍යාල ශක්තිමත් කිරීම සහ ඒවායේ පර්යේෂණ සඳහා ආයෝජනය කිරීම වෙන කවරදාටත් වඩා දැන් ප්‍රමුඛතාවයක් විය යුතුය. වත්මන් අර්බුදයෙන් ගොඩ ඒමට මගක් පාදා ගැනීමට මෙන්ම අනාගත අර්බුද වලක්වා ගැනීමට ද, උසස් අධ්‍යාපනය සඳහා රාජ්‍ය ප්‍රතිපාදන වෙන් කිරීමේ පුළුල් කැපවීම සහ පර්යේෂණ හරහා පුරවැසියන්ගේ ගැටළු සමඟ සක්‍රීයව සම්බන්ධ වීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.