[මෙය 2026 සැප්තැම්බර් 11 වන දින ජාතික පුස්තකාල ශ්‍රවණාගාරයේදී තරුණ නීතිඥ සංගමය විසින් සංවිධානය කරන ලද ‘අප අලුත් ජනතා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් වෙනුවෙන් පෙළගැසිය යුත්තේ ඇයි?’ යන තේමාව යටතේ පැවැති ප්‍රසිද්ධ සම්මන්ත්‍රණයේදී මහාචාර්ය සාවිත්‍රි ගුණසේකර පවත්වන ලද කථාවේ සංස්කරණය කරන ලද පිටපතිකි.]

අද විශාල ව්‍යාකූලත්වයක් තිබේ: ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය යනු කුමක්ද? ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යනු කුමක්ද? ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අවශ්‍ය වන්නේ ඇයි? ඒ ගැන මහජන අවධානයට ලක්විය යුතු කරුණු පිළිබඳව සෑම විටම හඬක් නැඟුවේ මේ රටේ වෘත්තිකයන් ඇතුළු සිවිල් සමාජයයි. ඒ සන්දර්භය තුළ නීතිඥ සංගම් ද සෑම විටම පෙරමුණගෙන කටයුතු කර ඇත.

අතීතයේදී තත්ත්වය අද තරම් නරක යැයි මා සිතන්නේ නැත. මන්ද අද වන විට කෙතරම් විපක්ෂ සහ ගැටුම්කාරී දේශපාලනයක් තිබේද යත්, යම් හෙයකින් කිසියම් කරුණක් සම්බන්ධයෙන් විපක්ෂයේ මතය වෘත්තිකයන්ගේ මතය හා සමාන වුවහොත්, වෘත්තිකයන්ගේ සුජාත භාවය අභියෝගයට ලක් කෙරේ. වෘත්තිකයන් ආණ්ඩුවෙන් ප්‍රශ්න කරන විට පවා තම වෘත්තිය වෙනුවෙන් කතා කිරීමට ඔවුන්ට ධෛර්යයක් තිබිය යුතුය.

එබැවින් අප දකින්නේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය සහ ව්‍යවස්ථා සම්පාදනය සාර්ථක වීමට නම් ද්වි-පාර්ශ්වික සම්මුතියක් තිබිය යුතු බවයි. එය නොමැති විට, හඬක් නඟන වෘත්තිකයන් පවා ආණ්ඩු විරෝධීන්, ආණ්ඩුවට එරෙහි අය හෝ ඊටත් වඩා නරක ලෙස ආණ්ඩුවේ ගැත්තන් ලෙස හැදින්වේ.

එබැවින් පුරවැසියන් ඒ පිළිබඳව දැනුවත් විය යුතුය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් තිබීමේ තේරුම කුමක්දැයි නැවත සිතා බැලිය යුතුය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් යනු අවසාන වශයෙන් රටක ආණ්ඩුකරණ පද්ධතිය පාලනය කරන මූලික නීතියයි. ආණ්ඩුකරණ පද්ධතියක් පාලනය කිරීම සඳහා ආණ්ඩුකරණය සඳහා වූ රාමුවක් තිබිය යුතු අතර, එම රාමුව තුළ ආණ්ඩුකරණ ආයතන ද පැවැතිය යුතුය. එය ආණ්ඩුකරණ පද්ධතිය ලෙස හඳුන්වයි. දැන්, එම ආණ්ඩුකරණ ආයතන ද යම් යම් වටිනාකම් සහ වටිනාකම් රාමුවක් සමඟ බද්ධ විය යුතුය.

එබැවින් 20 වන සහ 21 වන සියවස්වල අපට මූලික වශයෙන් ආණ්ඩුකරණ රාමු වර්ග දෙකක් තිබේ. එකක් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයයි. අනෙක නම් සමහර විට තනි නායකයෙකු සහිත මධ්‍යගත බලයක් පැවැතීමයි. එවැනි ආණ්ඩුකරණයක් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය මෙන් රටේ පුරවැසියන් හෙවත් ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන්නේ නැත. එබැවින්, ව්‍යවස්ථා සම්පාදනයේදී අප සිටින්නේ කොතැනද යන්න අප තේරුම් ගත යුතුය: අප සිටින්නේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය වෙනුවෙන්ද නැතහොත් වෙනත් රාජ්‍ය පාලන ක්‍රමයක් වෙනුවෙන්ද? මා මෙසේ පවසන්නේ අද වන විට ‘ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ඌනතාවය’, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අසාර්ථකත්වයන් පිළිබඳව නිරන්තරයෙන් කතා කරන අතර, ඊට වෙනස්ව ශක්තිමත් නායකත්වයක්, තනි නායකත්වයක් සහිත රටවල් ආර්ථික වර්ධනය සහ පොහොසත් අනාගතයක් කරා සීඝ්‍රයෙන් ගමන් කරන බව කියැවෙන බැවිනි.

මා මෙය පවසන්නේ, අද නිරන්තරයෙන්ම ‘ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ඌනතාවය’ සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අසාර්ථකත්වය පිළිබඳව කතා කරන පසුබිමක, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව ශක්තිමත් හෝ ඒකීය නායකත්වයක් සහිත රටවල් ආර්ථික වර්ධනය සහ පොහොසත් අනාගතයක් කරා වේගයෙන් ගමන් කරනු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරෙන තත්ත්වයක් පවතින බැවිනි.

එම සන්දර්භය තුළ, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ ඇති වටිනාකම කුමක්දැයි අපෙන්ම අසාගත යුතුය. ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය යනු පරිණාමීය රාමුවකින් උපත ලැබූවක් බව තේරුම් ගත යුතුය. මන්ද ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය එක රැයකින් පැමිණියේ නැත. රාජාණ්ඩුව සහ තනි නායකත්වය අහෝසි කිරීමට සිදු විය.  අද අප එය දකින්නේ ‘බටහිර ප්‍රබුද්ධත්වය’ ලෙස හඳුන්වන සමයේ සිටය. මන්ද ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය, ආණ්ඩුව සහ ජනතාව අතර සමාජ සම්මුතිය සහ රටක ජනතාවගේ කේන්ද්‍රීය වැදගත්කම යන සංකල්ප එක් කළේ ‘බටහිර ප්‍රබුද්ධත්වය’ මඟිනි. එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයයි. එය එක රැයකින් ආවේ නැත. ඒ සඳහා සියවස් ගණනාවක් ගත විය. එයට මතවාදයන් අවශ්‍ය විය. චින්තනය අවශ්‍ය විය. ලේ සහ කඳුළු මත උපන් අරගලයන් ද විය.

අද අපි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය බැහැර කරමින් “එය ප්‍රභූ ලිබරල්වාදයක්” යැයි කියමු. නමුත් එය උපන්නේ කෙසේද යන්න අමතක නොකළ යුතුය. එය රාජාණ්ඩුවෙන්, තනි නායකත්වයෙන් පරිණාමය වූවකි. එබැවින් පරමාධිපත්‍යය හිමි ජනතාව යන සංකල්පය පවතී. යුරෝපීය රටවල් සහ එක්සත් රාජධානිය එම ආණ්ඩුකරණ පද්ධතිය සමඟ කටයුතු කළ අතර, 1948 වන විට එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් මානව හිමිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනය කෙටුම්පත් කරන විට ආණ්ඩුකරණය සඳහා වෙනස් ප්‍රවේශයන් දෙකක් තිබුණි.

එකක් බටහිර සම්ප්‍රදාය වූ අතර, එය රාජාණ්ඩුවේ සිට ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් සහ ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය දක්වා පරිණාමය වීමේ ඔවුන්ගේ අත්දැකීම් වලින් උපත ලැබීය. එය සිවිල් නිදහස කෙරෙහි අවධානය යොමු කළේය: වධහිංසාවෙන් නිදහස් වීම, භාෂණයේ නිදහස, අදහස් ප්‍රකාශ කිරීමේ නිදහස, විරෝධතා දැක්වීමේ නිදහස— සිවිල් නිදහසයි. නමුත් එතැන දුර්වලතාවයක් තිබුණි, එනම් සමාජ හා ආර්ථික අයිතිවාසිකම් ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් ලෙස පිළිගැනීමක් නොතිබීමයි. එම සම්ප්‍රදාය තුළ එය නොතිබුණි.

අනෙක් අතට, මධ්‍යගත, ඒකාධිපති ආණ්ඩුකරණ පද්ධතියක් තිබූ කොමියුනිස්ට් රටවල් ද විය. ඔවුන් සිවිල් නිදහස පිළිගත්තේ නැත, නමුත් සෞඛ්‍යය, අධ්‍යාපනය, නිවාස වැනි ඔවුන් සියලු ජනතාවගේ සමාජ හා ආර්ථික අවශ්‍යතා අයිතිවාසිකම් ලෙස සපයා දීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කළහ.

1966 වන විට [1948 දී එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සම්මත කරන ලද මානව හිමිකම් පිළිබඳ විශ්ව ප්‍රකාශනයට පසුව] සම්මත කරන ලද ප්‍රධාන ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් දෙකක් තිබූ බව අප මතක තබා ගත යුතුය. එය සීතල යුද සමයයි. නමුත් පසුව වසර ගණනාවක් පුරා වෙනස්කම් සිදු වූ අතර, 1990 ගණන්වලදී මානව හිමිකම් සම්ප්‍රදායේ පිබිදීමක් ඇති විය. එය 1993 වියානා ලෝක සම්මේලනයේදී එකට එක් වූ අතර, මෙම සියලු අයිතිවාසිකම් මානව හිමිකම් විය යුතු බව එහිදී පිළිගැනිණි.

එබැවින් ලිබරල් සිවිල් නිදහස් සම්ප්‍රදාය, සමාජීය හා ආර්ථික අයිතිවාසිකම් පිළිගත් සහ ඒ සඳහා වැදගත්කමක් දුන් පෙරදිග රටවල් කිහිපයක—චීනය, රුසියාව වැනි ජාතීන්ගේ සම්ප්‍රදාය සමඟ සම්බන්ධ විය. එමෙන්ම එහි අදහස වූයේ මෙම සියලු අයිතිවාසිකම් වැදගත් වේ, ඒවා වෙන් කළ නොහැක යන්නයි. 1990 ගණන්වල සිවිල් නිදහස සහ සිවිල් හා දේශපාලන අයිතිවාසිකම් යන දෙකම පදනම් කරගෙන මානව හිමිකම් ප්‍රකාශයට පත් කළ ජාත්‍යන්තර සම්මුතීන් රාශියක් වර්ධනය වීම තුළින් මෙය නැවත දකින්නට ලැබේ.

එයත් සමඟම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අර්ථය පුළුල් කිරීම සහ සිවිල් නිදහස නොමැති ශක්තිමත් නායකත්වය පිළිබඳ සංකල්පයේ වෙනසක් පිළිබඳව ගෝලීය සම්මුතියක් වනු ඇතැයි කෙනෙකුට සිතෙන්නට ඇත. නමුත් අපට එය ලැබී නැත. ඒ වෙනුවට එක්සත් ජාතීන්ගේ පද්ධතිය තුළ බහුපාර්ශ්විකත්වය පිරිහී, ද්විපාර්ශ්විකත්වයට මඟ පාදමින්, නැවතත් පද්ධති දෙක කෙරෙහි අවධානය යොමු වී ඇත:

දැන්, මෙම සන්දර්භය තුළ, විජිතහරණය ලැබූ, යටත් විජිතවාදයේ බලපෑම හඳුනාගත් අප වැනි රටවල තත්ත්වය සසඳා බලමු. එම රටවල සිදු වූයේ කුමක්ද? අධිරාජ්‍යවාදී බලවතුන්ගෙන් ලැබුණු මෙම සිවිල් නිදහස සඳහා සහ යටත් විජිතවාදය අහෝසි කිරීමට ඒවා භාවිතා විය. එබැවින් සිවිල් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ මෙම ලිබරල් සම්ප්‍රදාය “සුද්දාගේ නීතියක්” යන අදහසට අභියෝග කළ යුතුය, දකුණු ආසියාවේ සහ අප්‍රිකාවේ මෙම රටවල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ වටිනාකම්, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පද්ධතීන් අන්තර්ග්‍රහණය කර ගත් අතර, සිවිල් නිදහසේ වැදගත්කම පිළිගන්නා ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවන් තම ජාතීන් සඳහා ගොඩනඟා ගත්හ. ඉන්දියාවේ, නේපාලයේ, ශ්‍රී ලංකාවේ ඒය දැකිය හැකිය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදයේ සිවිල් නිදහසේ වැදගත්කම පිළිබඳ එම සංකල්ප අප සතුව තිබුණි.

එම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය යනු කුමක්ද? පරමාධිපත්‍යය හිමි ජනතාව තම අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කිරීමට යටත්ව පාලනය කිරීමට පාලකයන්ට සිය කැමැත්ත ලබා දී ඇත. ඉන් අදහස් වන්නේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය විසින් රාජ්‍ය බලය අවභාවිත කිරීම වැළැක්විය යුතු බවයි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය යනු එයයි. අද සමහර විට අපි ඒකාධිපති ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය ගැන කතා කරමු, අවභාවිත වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය ගැන කතා කරමු— එය පරස්පර විරෝධීතාවයකි. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය යනු බලය අවභාවිත කිරීම වැළැක්වීම නම්, ඒකාධිපති ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක්, අවභාවිත වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් තිබිය නොහැක. අදහස් වන්ෙන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදය අවභාවිත කිරීමක් පැවැතිය හැකි බවයි;

එබැවින් අද ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ඌණතාවයක් පවතින බව පැවසුවද, අපගේ රටවල් ජනතාවට යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් ලබා දීමට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය භාවිතා කර ඇති බව පිළිගත යුතුය. අසාර්ථකත්වයන් තිබිණ; අක්‍රිය වූ ක්ෂේත්‍ර තිබේ, නමුත් එයින් අදහස් කරන්නේ රටක පුරවැසියාගේ වැදගත්කම පිළිගැනීමේ බලවත් ශක්තියක් වූ දෙයකි. ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු බව නොවේ.

එබැවින්, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ ඌනතාවය, සංවර්ධනය ලබා දීම සඳහා ඒකපුද්ගල නායකත්වයක සහ ඒකාධිපති පාලනයක වැදගත්කම පිළිබඳ සියලු කතාබහ අභියෝගයට ලක්වන විට, අපි එම මඟෙහිම සිටිමින් මෙසේ පැවසිය යුතුය: “නැත, ශ්‍රී ලංකාව සඳහා 1948 සිට අපට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආණ්ඩුකරණයක් තිබුණි.” බොහෝ ක්ෂේත්‍රවල ප්‍රතිඵල ලබා ගැනීමට අෙපාෙහාසත් විය—එය සත්‍යයකි—එබැවින් අභියෝගය වන්නේ අප සතු අඩුපාඩු සපයාලීමට සහ ජනතාවගේ යහපැවැත්ම තහවුරු කිරීමට නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ගොඩනැඟීමයි. නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කිරීමේ පදනම එය විය යුතුය.

ඒ සම්බන්ධයෙන්, “වසර 78 ක ශාපයක්” ඇති බවට නිතර කියැවෙන ප්‍රකාශයට අභියෝග කළ යුතු යැයි මම සිතමි. අඩුපාඩු තිබුණි, නමුත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආණ්ඩුකරණයක් තිබූ අතර, ආණ්ඩුකරණයේ යම් වගවීමක් ඇති බව තහවුරු කිරීම සඳහා මේ රටේ අධිකරණවල සහ නීතිඥයින්ගේ නම්‍යශීලීභාවය සහ දායකත්වය ෙහ්තු විය.

සමහරෙකුට මතක නැතුව ඇති, නමුත් මම අඳුරු කාල පරිච්ඡේදයන් ගෙවා දමා ඇත්තෙමි. එකල ‘දේශප්‍රේමී’  වූ ජවිපෙ  විසින් හිස ගසා ගේට්ටුවේ තිබූ මගේ ආදරණීය ශිෂ්‍යයෙකු මම දැක ඇත්තෙමි. ඔහුට කුඩා දරුවන් සිටියා.

මැතිවරණයේදී පළමුවෙන් ඡන්දය ප්‍රකාශ කළ තැනැත්තා මරා දැමීමේ ප්‍රතිපත්තිය අනුව ජවිපෙ විසින් මරා දමනු ලැබූ  මගේ ඥාතියෙකුගේ දේහය ඉවත් කිරීමට මම මගේ සැමියා සමඟ අඳුරු වූ වීදිවල ගොස් ඇත්තෙමි.

එබැවින් අපි අඳුරු කාලයන් ගෙවා දැමුවෙමු, නමුත් ජේ.වී.පී. ය ද දේශපාලන ක්‍රියාවලියට පැමිණෙන විට අපි එතැනින් ඉදිරියටද ගොස් ඇත්තෙමු. ඔවුහු 1994 දී එසේ පැමිණියහ. ඔවුන් එම දේශපාලන ක්‍රියාවලියට, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ක්‍රියාවලියට පැමිණ ඇති බැවින්, වෙනත් කිසිදු ආණ්ඩුක්‍රම පද්ධතියක් නොව ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය ලබා දීමට මෙම ආණ්ඩුව බැඳී සිටින බවට අප තහවුරු කළ යුතුය.

දැන් අපගේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිතවාදයේ ඉතිහාසය දෙස බලමු. අපගේ ඉතිහාසය කුමක්ද? 1948 දී,  අපට පාර්ලිමේන්තු ක්‍රමය තිබූ අතර, විශේෂයෙන් සුළුතරය සම්බන්ධයෙන්, සුළුතර අයිතිවාසිකම් සලකා බලන්නේ නැති බවට විවේචනයට ලක්වූ අධිකරණ තීන්දු තිබුණි. එබැවින් අඩුපාඩු තිබුණි, නමුත් තවමත් අපට ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක්, අධිකරණයක්, ක්‍රියාත්මක වන පද්ධතීන් තිබුණි. එය නිදහසින් පසු ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රතිලාභයයි.

ඉන්පසු 1972 දී,  විශාල ජන වරමක් සහිතව, ජනරජ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ගෙන ආ ආණ්ඩුවක් අපට තිබුණි. නමුත් එය කළේ කුමක්ද? ඇත්ත වශයෙන්ම, එය ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය අර්ථ නිරූපණය කළේ පාර්ලිමේන්තුවේ සහ තේරී පත් වූ අයගේ පරමාධිපත්‍යය ලෙසයි. අධිකරණය සමඟ වූ ගැටුම් ඇතුළුව සිදුවූ බලය අවභාවිත කිරීමේ ඉතිහාසයක් ඇති බැවින් එය ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය අක්‍රිය කිරීමට හේතු විය.

‘ධර්මිෂ්ඨ ආණ්ඩුවක්’ සඳහා නැවතත් දැවැන්ත ජන වරමක් සමඟ ආ 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව මඟින් එය වෙනස් විය. ඉන්පසු එතැන සිදුවූයේ කුමක්ද? නැවතත්, ලිබරල් සම්ප්‍රදාය තුළ සුපුරුදු පරිදි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතන, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පද්ධතිය අපට තිබුණි, නමුත් විශාල පරතරය වූයේ බලවත් විධායක ජනාධිපති ධුරය අතිඋත්කර්ෂයට නැංවීමයි. එමඟින් මේ රටේ බොහෝ ප්‍රශ්න ඇති විය.

1978 විධායක ජනාධිපති ධුරය මඟින් යහපත් රාජ්‍ය ආයතන අස්ථාවර කර ඇත. එය ආයතනවල ‘ලොක්කා’ වන තැනැත්තාට නායකත්වය දිය යුතු අතර අන් කිසිවෙකු ඔහු/ ඇය ප්‍රශ්න නොකළ යුතුය යන මතවාදයට දායක වී ඇත. එය රාජ්‍ය අංශයේ, බොහෝ ආයතනවල පවතින අතර, එය පුද්ගලික අංශයේ ද සමහර විට සිදු වන බව අැෙස්. එබැවින් සමාජයට කාන්දු වන ‘ලොක්කාගේ සංස්කෘතියක්’ අප සතුව ඇති අතර, එබැවින් විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය බොහෝ රාජ්‍ය ආයතන අක්‍රිය වීමට සහ විශාල වශයෙන් දූෂණයට ද හේතු වී ඇත.

දැන් මෙය තේරුම් ගෙන ඇති බැවින්, 2000 වසරේ සිට අපි විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කරන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ඉල්ලා සිටිමු. එබැවින් අවම වශයෙන් චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක ආණ්ඩුව 2000 දී එවැනි ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ගෙන ආ අතර, අවාසනාවකට මෙන්, පසුව පැමිණි විධායක ජනාධිපතිවරයෙකු සහ ඔහුගේ පක්ෂය පාර්ලිමේන්තුවේදී එය ඉරා දැමීය. ඒ 2000 වසරේදීය.

ඉන්පසු 2015 දී—නැවතත්, සුමන්තිරන් මහතා ද එහි කොටස්කරුවෙකු වූ බව මා සිතනවා—ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා පුළුල් ද්වි-පාර්ශ්වික ක්‍රියාවලියක් තිබුණි. රාජ්‍ය සේවය, අධිකරණය යනාදිය පිළිබඳව රාජ්‍ය නිලධාරීන් විසින් අතිවිශිෂ්ට වාර්තා සකස් කරන ලදී. නමුත් එයින් ද කිසිවක් සිදු වූයේ නැත.

ඉන් කිසිවක් සිදු නොවූ විට, පසුව අපට රනිල් වික්‍රමසිංහ ආණ්ඩුව ලැබුණු අතර, 2015 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණ ක්‍රියාවලියට නායකත්වය දුන්නේ වික්‍රමසිංහ මහතා බව මා සිතනවා. එය අවසන් කිරීමට නියමිතව තිබුණද කිසි විටෙකත් වූයේ නැත. ඉන්පසු පුදුමයට කරුණක් නම්, වික්‍රමසිංහ මහතා තේරී පත් නොවූ ජනාධිපතිවරයා බවට පත් වූ විට, එය දීර්ඝ ඒකාධිපති විධායක ජනාධිපති පාලන සමයක් බවට පත්වීමයි.

එබැවින් විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කිරීම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා ප්‍රතිසංස්කරණවල පදනම, මූලික රේඛාව විය යුතුය. අපට ඊට වඩා දෙයක් අවශ්‍ය නැත. අපට මෙය අහෝසි කිරීමට සිදුවේ. විපක්ෂයක් සහිත පාර්ලිමේන්තුවක අගමැතිවරයෙකු සිටින ආණ්ඩුකරණ පද්ධතියකට යා යුතුය. නමුත් මූලික රේඛාව වන්නේ මෙය පැවැතිය යුතු අතර, අපට දිගින් දිගට සංශෝධන තිබිය නොහැක—2017, 2018, 2019, 2020, 2021 සහ  2022 සංශෝධන.

එබැවින් තවත් සංශෝධන එපා යැයි පැවසීමට කාලය පැමිණ තිබේ! අපට අවශ්‍ය වන්නේ විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කෙරෙන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකි. ඒ සඳහා අපට සර්වපාක්ෂික සම්මුතියක් අවශ්‍ය වේ. නැවතත්, එය ඉල්ලා සිටීමට සිදුවන අතර, මෙය ඔවුන්ගේ පොරොන්දුවක් බැවින් ජාතික ජන බලවේගයෙන්  ද  එය ඉල්ලා සිටිය යුතුය. විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කරන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් ගෙන ඒම ඔවුන්ගේ මැතිවරණ ප්‍රකාශනයේ වූ පොරොන්දුවකි.

දැන්, අප සතුව අතිවිශාල තොරතුරු ප්‍රමාණයක්, වාර්තා, කෙටුම්පත් කළ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවන් ඇත— කුඩා පුද්ගල කණ්ඩායමකට වාඩි වී, අපගේ ප්‍රධාන අවධානයට ලක්විය යුතු කරුණු කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් සාකච්ඡාමය මාර්ගයෙන් හොඳ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් කෙටුම්පත් කළ හැකිය. එය කල් දැමිය යුතු දෙයක් නොවේ, එය කළ හැකි දෙයකි. සියලුම තොරතුරු පවතින බැවින් එයට වසර ගණනාවක් ගත වන්නේ නැත. අවශ්‍ය වන්නේ “වාඩි වී එම නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව සකස් කරන්න” යැයි පැවසීමට ඇති දේශපාලන උවමනාව පමණි.

තවද එය වත්මන් ආණ්ඩුව සම්බන්ධයෙන් ගැටලුවක් නොවේ, සංක්‍රාන්ති විධිවිධාන පැවැත්විය හැකිය—එනම් ධුර කාලය සඳහා ජනාධිපතිවරයා, ආණ්ඩුවේ ප්‍රධානියා වන අගමැතිවරයා බවට පත්වන සංක්‍රාන්ති විධිවිධානයි. ඒවා ක්‍රියාත්මක කළ හැකි ශක්‍යතාවන් වන අතර, ඊට කැපවීය යුතු යැයි මා සිතනවා. පක්ෂයක් ලෙස ජවිපෙ දේශපාලන ක්‍රියාවලියට පැමිණි අතර 1994 සිට ඔවුන් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය වෙනුවෙන් කැපවී සිටි බව ද අප තේරුම් ගත යුතු බැවිනි.

ඇත්ත වශයෙන්ම, 17 වන ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා සංශෝධනයට එදා ජවිපෙ දක්වන ලද දායකත්වය සැලකිල්ලට ගත යුතුයි., ඔවුහු එකල ආණ්ඩුව සමඟ සිටියහ. ඉන් පසුව, නැවතත්, ජවිපෙ විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කිරීම සඳහා 20 වන සංශෝධනයක් ගෙන ආවේය. ඉන්පසු නැවතත් ‘පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීමේ නඩුව’ සමඟ, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අර්බුදයක් ඇති වූ විට, ජවිපෙ සර්වපාක්ෂික සම්මුතියකට සහභාගී වූ අතර, පසුව ඔවුන් සියලු දෙනා විසින්ම ගොනු කරන ලද නඩුවක් තිබුණි—එනම් සම්බන්දන් නඩුවයි—ඉන් ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අර්බුදය විසඳන ලදී. එබැවින් එම අතීත වාර්තාව පවත්වා ගත යුතු අතර එය යටපත් නොකළ යුතුය.

මට කරුණු කිහිපයක් පමණක් පෙන්වා දීමට අවශ්‍යයි, මන්ද ඕනෑම නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් එම සියලු ප්‍රධාන ක්ෂේත්‍ර සඳහා කැපවිය යුතු බව අප තේරුම් ගත යුතු බැවිනි.

එකක් ඡන්ද බලයයි—එය පැහැදිලියි; ඒ ගැන අපට ප්‍රමාණවත් තරම් අත්දැකීම් තිබේ. නමුත් එම ඡන්ද බලය අපගේ ජාතික ප්‍රශ්නය විසඳීමේ උත්සාහය සමඟ ද සම්බන්ධ විය යුතුය, එනම් බලය බෙදාගැනීමයි. ඒ වගේම අපට විවිධත්වයට, බහුත්වවාදයට සහ මෙම දීර්ඝ කාලීන සාමකාමී සම්බන්ධතාවලට ගෞරවයක් ඇති බව තේරුම් ගැනීමේ කැපවීමක්, එකම රටකට අයිති ශ්‍රී ලාංකිකයන් ලෙස සිතීමට අපට ඉඩ නොදෙන අන්තවාදය සහ මූලධර්මවාදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම ඉන් අදහස් කෙරේ.. එබැවින් එය ප්‍රධාන වේ.

ඉන්පසු, බලතල වෙන්කිරීමයි. 22 වන සංශෝධනයත් සමඟ අපි මෑතකදී ඒ ගැන කතා කළෙමු. බලතල වෙන්කිරීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද? සරලව කිව්වොත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක අනෙක් අයට වඩා ඉහළින්  සිටින තනි නායකයෙකු නැත, ව්‍යවස්ථාදායකයක් නැත. එබැවින් අනෙක් අයට වඩා ඉහළින් සිටින ව්‍යවස්ථාදායකයක් හෝ විධායකයක් නැත, අනෙක් කොටස්වල හැසිරීම පරීක්ෂා කළ හැකි අවසාන විනිශ්චයකරුවන් වන අධිකරණයක් ඇත. අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

අද සමාජ මාධ්‍යවල, ඇමතිවරු, පාර්ලිමේන්තු මන්ත්‍රීවරු කියනවා, “අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය කියන්නේ මොකක්ද කියලා කවුරුත් අපිට කියන්නේ නැහැ” කියලා. සැබවින්ම අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය යනු බලතල වෙන්කිරීමට ඇති සම්බන්ධය හැර අන් යමක් නොවේ. එසේ නම් අධිකරණ අමාත්‍යවරයෙකුට, පාර්ලිමේන්තුවේ සිටින නීතිඥයන්ට, “මොකක්ද මේ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය?” යැයි පැවසිය හැක්කේ කෙසේද? අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය මේ රටට හොඳින් සේවය කර ඇත. එය දශක ගණනාවක් තිස්සේ එසේ කර ඇති අතර, එය අප තහවුරු කළ යුතු දෙයකි.

දැන්, අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයේ සුවිශේෂතා මොනවාද? එනම්, 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ පූර්විකාවේ මෙසේ සඳහන් වේ: “රටේ ජනතාව වන අපි, අපගේ මූලික අයිතිවාසිකම් සහ අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය පිළිගනිමින්, අප වෙනුවෙන්ම මෙම ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව පිරිනමන්නෙමු.” එබැවින් එය කේන්ද්‍රීය වේ, එය මූලික වේ. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ වෙනම ම විධිවිධාන ඇති විට—මෙම උගත් නීතිඥයන් මේ ගැන තර්ක කර ඇති බව මට විශ්වාසයි—එහි වෙනම විධිවිධාන අතර, “අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය” යනුවෙන් කොටසක් ඇත. එහි මූලධර්ම තුනක් දක්වා ඇත.

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී රටවල අත්දැකීම් වලින් උපත ලැබූ මූලධර්ම තුනකි. එකක්, දැනට සේවයේ නියුතු විනිසුරුවන්ගේ විශ්‍රාම යාමේ වයස වෙනස් නොකරයි; දෙක, ඔවුන්ගේ වේතනය ඒකාබද්ධ අරමුදලෙන් ගෙවන බවට තහවුරු කරයි—එනම්, ඔබට වේතනය වෙනස් කළ හැකිය, නමුත් ඒවා ගෙවීම තහවුරු කළ යුතුය; තුන, ඔබට විනිසුරුවරයෙකු ඉවත් කිරීමට අවශ්‍ය නම් නිසි දෝෂාභියෝග ක්‍රියාවලියක් තිබිය යුතුය.

ඒවා මූලධර්මයි. ‘ලෝඒෂියා’ වැනි ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සම්ප්‍රදායන් ඇති අනෙකුත් පාර්ශ්වයන් මෙයට අවධානය යොමු කර ඇත්තේ එබැවිනි, ඉන් යම් අර්ථයක් ගෙන දෙන අතර, අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වයේ පැතිකඩෙහි ප්‍රධාන මූලධර්මයක් ලෙස එය සලකනු ලබන බැවිනි. අධිකරණය යනු රාජ්‍ය සේවය නොවේ, එය අනෙකුත් ආයතන ද නොවේ, බලතල වෙන්කිරීම සහිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආකෘතිය තුළ, ව්‍යවස්ථාදායකය සහ විධායකය පරමාධිපත්‍යය හිමි ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම්වලට ගරු කරන්නේද යන්න නිරීක්ෂණය කරන සහ තහවුරු කරන ආයතනය එය වන බැවිනි. එබැවින් එය වෙනස් ය. අත්දැකීම් මඟින් පෙන්වා දී ඇත්තේ ඒවා වැදගත් බවයි.

දැන්, මතු වෙමින් පවතින අනෙකුත් සංකල්ප මොනවාද? ‘audi alteram partem’ යනු කුමක්ද? මිනිසුන් කියනවා, “මොකක්ද මේ audi alteram partem?”  සැබවින්ම, එය සවන් දෙනු ලැබීමට අනෙක් පාර්ශ්වයට ඇති අයිතිය යි—එය සැමවිටම තිබුණි! එය ලිබරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ පමණක් නොව, වෙනත් පද්ධතිවල පවා තිබුණි.

අනෙක හිතවාදීකම් සහ යුතුකම් අතර ගැටුම පිළිබඳ සංකල්පයයි.  අප සියලු දෙනාම දන්නා පරිදි—ඇත්ත වශයෙන්ම, මෙම සංකල්පය පිළිබඳව පවතින වැරදි අවබෝධය දැක මම බොහෝ විට පුදුමයට පත් වෙමි; මන්ද විශ්වවිද්‍යාලයේ උගන්වන කාලයේදී සිසුන් මෙම සංකල්පය වටහා නොගත්තේ නම්, එය අපට මහත් පුදුමයට කරුණක් වන්නට තිබුණි. මගේ සගයෝ එය මනාව වටහාගෙන සිටියහ.  එබැවින්, යම් මණ්ඩලයක කටයුතු කරන විට තීරණ ගැනීමේ ක්‍රියාවලිය තුළ අපට එවැනි විශේෂිත බැඳීමක් තිබුණහොත්, අපි කුමක් කරමුද? අපි මෙසේ කියමු: “මගේ දියණිය මෙම තනතුර සඳහා අයදුම්කරුවෙකි. එබැවින්, මෙහි හිතවාදීකම් සහ යුතුකම් අතර ගැටුම ක් තිබේ. මම මෙයින් ඉවත් වෙමි. .” අපි එසේ පැවසූ අතර, මගේ සගයන් ද එසේම ක්‍රියා කළහ. විවිධ කමිටු වල කටයුතු කරන විට ද පුද්ගලයෝ එසේම ක්‍රියා කළහ. එය සාමාන්‍ය පිළිවෙතක් විය.

එබැවින්, ‘audi alteram partem’—අනෙක් පාර්ශ්වයට සවන් දීමයි. බුදුන් වහන්සේ දේශනා කළේ භාෂණයේ නිදහස මූලික වේ යනුවෙනි. “මා කී පලියට පිළිගන්න එපා. ඍෂිවරුන් කී පලියට පිළිගන්න එපා. බලන්න, තේරුම් ගන්න, ඉන්පසු විශ්වාස කරන්න” කියායි. එබැවින් එය අප තුළ සිටිමු.: අනෙක් පාර්ශ්වයට සවන් දීමේ, ඔවුන්ට කෑගසා බාධා නොකිරීමේ අදහසයි.

එබැවින් හිතවාදීකම් සහ යුතුකම් අතර ගැටුම ද එයමය. ඉන් අදහස වන්නේ ඔබ අතිවිශිෂ්ට විය හැකිය, අයදුම්කාරිය වන ඔබේ දියණියට වාසි වන පරිදි ඔබ තීරණය නොකරනු ඇත, එය කුමක් වුවත්,, ඔබ එය වෙනස් ආකාරයට කරනු ඇත, නමුත් මහජනා එය දකින්නේ කෙසේද? එම තැනැත්තාට රැකියාව ලැබුණොත්, ඔවුන් මුලින්ම කියන්නේ, “අම්මා වන ඔබ එම ආසනයේ වාඩි වී සිටියා, එබැවින් ඇයට රැකියාව ලැබුණා” යන්නයි. එබැවින් මහජනයා එය දකින ආකාරය වැදගත් වේ.

දැන්, සමහර විට සමාජ මාධ්‍යවල, රූපවාහිනියේ අපට කියනවා”ඔබට මෙම වියුක්ත අදහස් ඔස්සේ යන්න බැහැ. මේවා වියුක්ත අදහස්, මේවා ප්‍රායෝගික නැහැ” කියලා. ඇත්තටම එය වියුක්ත යි! හිතවාදීකම් සහ යුතුකම් අතර ගැටුමක් ඇති බව පැවසීමට හරියටම හේතුව එයයි, මන්ද එය සිදු නොවීමට ඉඩ තිබුණද, එය සිදුවනු ඇතැයි යන්න මහජන මතය වන බැවිනි.

එබැවින් එම මූලධර්ම තිබිය යුතු බව මා සිතනවා. අවසාන වශයෙන්, නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවකින් දැකීමට මා කැමති දේ පැවසීමට මට අවශ්‍යයි: විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කිරීම; ජනතාවගේ පරමාධිපත්‍යය පිළිබඳව පැහැදිලි බවක් තිබීම.

අද අපට 3 වන වගන්තිය ඇත  එය 4 වන වගන්තියට එනම් මූලධර්ම තුනට සම්බන්ධ විය යුතු යැයි අපි සිතමු. මේ සම්බන්ධව නීතිවිද්‍යාවේ පූර්වාදර්ශ ඇත, නමුත් එය අභියෝගයට ලක්ව ඇත. එබැවින් 3 වන වගන්තිය—පරමාධිපත්‍යය—ආයතනික රාමුව වන 4 වන වගන්තියෙන් වෙන් වී ඇත. ඒ පිළිබඳව අපට පැහැදිලි බවක් අවශ්‍ය යැයි මා සිතනවා, එය ඉතා වැදගත්ය. එම වගන්ති ඉතා ප්‍රවේශමෙන් කෙටුම්පත් කළ යුතුය.

ජනමත විචාරණ වගන්තිය පිළිබඳව ද අපට පැහැදිලි බවක් තිබිය යුතු යැයි මා සිතනවා. ව්‍යවස්ථාදායකය සහ විධායකය අතර බල තුලනය පිළිබඳ වැදගත් ක්ෂේත්‍රය කෙරෙහි අවධානය යොමු කළ යුතුය

ඇත්ත වශයෙන්ම, අධිකරණයේ ස්වාධීනත්වය, සංවරණ සහ තුලන සහ විශේෂයෙන් මානව හිමිකම් ක්ෂේත්‍රයේ දී, සමාජ ප්‍රතිපත්තිවල මෙහෙයුම් මූලධර්මවල සිට සමාජීය හා ආර්ථික අයිතිවාසිකම් ඇතුළත් වන පරිදි අයිතිවාසිකම් සකස් කිරීම දක්වා ගමන් කරයි.  තවද, අවසාන වශයෙන්, අවධානයට ලක්විය යුතු කරුණක් වන්නේ: ජනාධිපතිවරයාට නඩුවලින් හිමිවන මුක්තිය සහ ඔහුගේ බලතල ක්‍රියාත්මක කිරීමේ හැකියාවට අදාළ වන බලතලයි. එබැවින්, එම ප්‍රමුඛතාවයන් කෙරෙහි අවධානය යොමු කර, විධායක ජනාධිපති ක්‍රමය අහෝසි කරන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් අපට ලැබෙන්නේ නම්, අසූවෙනි වියේ පසුවන මට සතුටකි. ස්තූතියි.

[සංස්කරණය කරන ලද Gemini සිංහල පරිවර්තනයකි. ]