යුද්ධයේ ශාපයෙන් මානව වර්ගයා මුදවා ගැනීමට පිහිටුවන ලද එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ජාත්‍යන්තර නීතිය, සහ මානව අයිතිවාසිකම් වැනි සංකල්ප පදනම්ව අටවා ගත් සියලු සංවිධාන සහ සම්මුතීන් කඩ කරමින් ලොව ධනවත් බලවත් රටවල් නීතිය යනු තමන් බව සනාථ කරමින් මාස හයක් වැනි කාලයක් ඇතුළත දෙවන වරටත් තම අවිවල නග්න බලය ප්‍රදර්ශනය කළහ. ඒ පසුගිය සෙනසුරාදා ඊශ්‍රායෙලය සහ ඇමරිකාව ඉරානයට ගුවන් සහ මිසයිල ප්‍රහාර එල්ල කිරීමෙනි. මෙම ප්‍රහාරය එල්ල කෙළේ ඉරානයේ දේශපාලන ගමන් මග වෙනස් කිරීම සඳහා එහි නායකත්වය ඝාතනය කිරීමටය. පළමු ප්‍රහාරයෙන් ඉරානයේ අධ්‍යාත්මික නායකයා වූ අයතොල්ලා  අලි කමේනි සහ ඔහුගේ පවුලේ සමීතම ඥාතීන් මරා දමන ලදී. මෙවැනි ඝාතන දැනට ඉතිහාසයේ කුණු කූඩයට දමා ඇති යුද නීතිය සහ ජිනීවා සම්මුතීන් අනුව දඬුවම් ලැබිය හැකි අපරාධ වුවද ඒ සියල්ල දැන් අහෝසි වී ගොසිනි.

ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ රැකවරණය සහ මගපෙන්වීම යටතේ ඊශ්‍රායෙලය මෙම නීති විරෝධී (නීතිය යනුවෙන් කිසිත් ඉතිරිව ඇත්නම්) ප්‍රහාරය එල්ල කිරීමේ ප්‍රකාශිත අරමුණ ඉරානය ක්‍රියාත්මක කරන න්‍යෂ්ටික වැඩ පිළිවෙළ විනාශ කිරීමය. තමන්ට න්‍යෂ්ටික බෝම්බයක් තැනීමේ කිසිම අවශ්‍යතාවයක් නැති බවත් එය හුදෙක් සාමකාමී විද්‍යාත්මක අවශ්‍යතාවයන් සඳහා බවත් ඉරාන රජය නැවත නැවතත් අවධාරණය කළ ද එක්සත් ජනපදය සහ ඊශ්‍රායෙලය එය පිළිගත්තේ නැත. ඇත්තෙන්ම න්‍යෂ්ටික ප්‍රශ්නය ඉරානය ආක්‍රමණය කිරීම හේතු යුක්ති කිරීමට ගොතන ලද මුසාවක් බව පැහැදිලිය. පසුගිය වසරේ ජුනි මාසයේ ඉරානයට ප්‍රහාර එල්ල කෙළේ ද න්‍යෂ්ටික පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථාන විනාශ කිරීමට ය. දින දොළහක් තිස්සේ පැවති එම ප්‍රහාරවලින් නම්ටාස් ඇතුළු ඉරානයේ සියලු න්‍යෂ්ටික මධ්‍යස්ථාන විනාශ කොට ඒවා මෙහෙය වූ විද්‍යඥයන් මරා දමා ජයග්‍රහණය තහවුරු කළ බවට ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ඇමරිකානු ජනතාවට සහතික වූයේය. එය සත්‍යයක් නම් මාස හයක් ඇතුළත නැවතත් විනාශ කිරීමට එම ස්ථානවලම න්‍යෂ්ටික මධ්‍යස්ථාන පිහිටුවීම හාස්කමකි. සැබෑවටම සිදුව ඇත්තේ කන්න හිතුණාම කබරගොයා තලගොයාවීමකි. ඊශ්‍රායෙලයට සහ බටහිර යුරෝපීය රටවල් ඇතුළත් ඇමරිකාවට අවශ්‍ය වන්නේ තමන්ට ගැති පාලනයක් ඉරානයේ ස්ථාපිත කිරීමය.

පළමුවෙන්ම ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩ පිළිවෙළ යුද්ධයට හේතුව සේ දැක් වුවත් පසුව තවත් ඉල්ලීම් දෙකක් එකතු කෙරිණ. ඒ ඉරානයේ මිසයිල වැඩ පිළිවෙළ නතර කිරීම සහ දේශපාලන නායකත්වය බටහිර රටවලට ගැලපෙන ආකාරයට වෙනස් කිරීමය. සරලව ආගමික නායක අයතොල්ලා ගේ නායකත්වයෙන් ඇති පාලන ක්‍රමය වෙනස් කොට බටහිර රටවලට ගැලපෙන දේශපාලන ව්‍යුහයක් ස්ථාපිත කිරීමය. තිරණාත්මක ඉල්ලීම එයයි. න්‍යෂ්ටික අවි පැතිර යෑම ලෝක සාමයට ඇති තර්ජනයක් සේ දකින්නේ නම් ඊශ්‍රායෙලය සතු න්‍යෂ්ටික අවි ද විනාශ කළ යුතුයැයි බලපෑම් කළ යුතුය. ගණන් බලා ඇති ආකාරයට ඊශ්‍රායෙලය සතු න්‍යෂ්ටික අවි ප්‍රමාණය අනුව එය ලොව සිවුවැනි හෝ පස්වැනි න්‍යෂ්ටික බලවතාය. එහෙත් බටහිර කිසිම රටක් ඒ ගැන සඳහන් කිරීමට හෝ ඉදිරිපත් වන්නේ නැත. එමනිසා න්‍යෂ්ටික වැඩ සටහන ඉරානය ආක්‍රමණය කිරීමට කඩතුරාවක් පමණි.

ඉරානයත් සමස්තයක් වශයෙන් මුළු ලෝකයත් තම යටතට ගත යුතුය යන අදහස ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් ගේ සිහිනයක් පමණක් නොවේ. දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව ලොව බලවත්ම රාජ්‍යය බවට පත් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය ඊට අභියෝගයක් වන කිසිම රටක් පැවතිමට ඉඩ නොදීම ජාතික ප්‍රතිපත්තිය කර ගත්තේය. මොන්රෝ න්‍යාය යනුවෙන් හැඳින් වූයේ එයයි. දැන් එය හැඳින්වෙන්නේ ඩොන්රෝ නමිනි.

එවැනි ආධිපත්‍යයක් පවත්වා ගැනීමට දෙවන ලෝක යුද්ධයෙන් පසුව බිහි වූ සමාජවාදී කදවුර පැහැදිලිවම අභියෝගයක් වුවද ඒ වන විටත් න්‍යෂ්ටික අවි නිපදවා ගත් සෝවියට් රුසියාව අක්‍රමණය කිරීමට එක්සත් ජනපදය ඉදිරිපත් වූයේ නැත. එහෙත් සෝවියට් කදවුරට අභියෝග කිරීමට හැම විටම රහසිගතවත් විවෘතවත් පියවර ගත්තේය.

ඉරානයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රීයව තේරී පත් මොහොමඩ් මොසාඩේග් ගේ රජය 1953 දී පෙරළා දැමුවේ ඒ අනුවය. එම කුමන්ත්‍රණය ඇමරිකානු සී අයි ඒ සහ බ්‍රිතාන්‍ය ඔත්තු සේවා ආයතනය වූ ඇම් 16 සැලසුම් කළ බව දැන් තහවුරු වී ඇත. එම කුමන්ත්‍රණයෙන් පසුව බලයට පත් ෂා වසර 26ක කුරිරු පාලනයක් ගෙන ගියත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය රැක ගැනීමට කැපව සිටි ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයට එය ගැටලුවක් වූයේ නැත.

අවසානයේ දී ඉරානය තුළින් මතු වු ජනතා විරෝධය හමුවේ ෂාට රටින් පලා යෑමට සිදු විය. ඔහුට රැකවරණය ලැබුණේ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයෙනි. ඒ අනුව ඉරානයේ තමන්ට හිතවත් රාජ්‍යයක් පවත්වා ගැනීමට ඇමරිකාව ඉතිහාසය පුරාම උත්සාහ ගෙන ඇත.

මෙය මැද පෙරදිගට පමණක් සීමා වූ ප්‍රතිපත්තියක් නොවේ. පසුගිය දා වෙනිසුවෙලාවේ ජනාධිපති නිකොලස් මදුරෝ ඇමරිකන් හමුදාවෙන් පැහැර ගෙන ගියේ ද ලතින් ඇමරිකාව තම ග්‍රහණයේ පවත්වා ගැනීමටය.

පසුගිය සෙනසුරාදා ඇරඹි ප්‍රහාරය කොපමණ කලක් පවතීද යන්න ගැන දැනට කිසිවෙකුට නිශ්චිතව කිව නොහැකිය. ප්‍රහාරය දින කීපයකින් නිම කිරීමට හැකියැයි උදම් ඇනු ට්‍රම්ප් තම අරමුණු සාක්ෂාත් කර ගැනීමට කලක් යුද්ධය පවත්වා ගැනීමට සිදු වනු ඇතැයි පිළිගත්තේය. දැනට වාර්තා වී ඇති ඇමරිකානු භටයන් සිවු දෙනාට අමතරව තවත් අය මරණයට පත් වනු ඇතැයි ද කීවේය. නිශ්චිත මරණ සංඛ්‍යාව ගැන කිසිවෙකුට කිව නොහැකි නමුත් යුද උපකරණවලට අමතරව දෙපාර්ශ්වයෙන්ම ජීවිත හානි විශාල සංඛ්‍යාවක් සිදුවිය හැකි බවට සැකයක් නැත. යුද්ධය ඇරඹි පළමු දිනම තෙහෙරානයේ පාසලකට එල්ල වු මිසයිල ප්‍රහාරයකින් සිසුවියන් 300කට අධික සංඛ්‍යාවක් මිය ගිය බව ඉරානය පවසයි.

අවි ශක්තිය අනුව ඉරානයට ඇමරිකාව සහ ඊශ්‍රායෙලය පරාජය කළ හැකියැයි කිව නොහැකිය. ඉරානයද එවැන්නක් විශ්වාස කරනු ඇතැයි සිතිය නොහැකිය. අනෙක් අතට ඊශ්‍රායෙලය සහ ඇමරිකාව ගණන් බලා ඇති ආකාරයට දින කීපයකින් හෝ සති කිපයකින් යුද්ධයේ නිමාවක් නොවනු ඇත. එමනිසා මෙම ගැටුම අනිවාර්යෙන්ම දිර්ඝ කාලින සටනක් බවට පත් වනු ඇත. ඇමරිකාවට කෙසේ වුවත් ඊශ්‍රායෙලයට දිර්ඝ කාලීන යුද්ධයක් පවත්වා ගැනීම පහසු නොවේ. ගාසා තීරයේ ජනඝාතනය වසර හතරක් තිස්සේ පවත්වා ගෙන ගියේ වෙනස් වාතාවරණයක් යටතේය. හමාස් සංවිධානයේ ප්‍රහාරක ශක්තිය යුද්ධය හට ගෙන දින කීපයකින් අවසන් විය. ඊශ්‍රායෙල් හමුදාවට ගාසා තීරයේ ඕනෑම තැනකට ප්‍රහාර එල්ල කිරීමේ හැකියාව තිබිණ.

ඉරානයේ තත්වය ඊට හාත්පසින්ම වෙනස් ය. දශ ලක්ෂ 90ක් ජන සංඛ්‍යාවකින් යුත්  ඉරානයේ භුමි ප්‍රමාණයද ඊශ්‍රායෙලය මෙන් හතළිස් ගුණයකි. භු විෂමතාවයද දීර්ඝ කාලීන ගරිල්ලා යුද්ධයකට ගැලපේ. එමනිසා දැනට එල්ල කරන ප්‍රහාරවලින් ඉරානයේ ප්‍රධාන නගරවල බලය අත්පත් කර ගත්තත් ස්ථාවර පාලකයක් පිහිටුවීම බෙහෙවින් අසීරුය. විය හැක්කේ ඉරාකය ලිබියාව වැනි රටවල පවතිනවාටත් වඩා බෙදී බිඳී ගිය තත්වයකි. එය කිසිසේත් ඇමරිකාවේ හෝ ඊශ්‍රායෙලයේ අරමුණු සපුරා ගැනීමට හිතකර නොවේ.

ස්ථාවර මධ්‍යගත පාලනයක් වෙනුවට ඊශ්‍රායෙලයේ සැලසුම වන්නේ වාර්ගික පදනමක් යටතේ එකිනෙකා සමග සටක් වදින ප්‍රාදේශීය නායකයන්ගේ මෙහෙයුම යටතේ කුඩා රාජ්‍ය ගණනාවකට ඉරානය කැබලි කිරීමය. එවැන්නක් ඇමරිකානු අරමුණුවලට ද ගැලපේ. ඉරානයේ ජන සංයුතිය අනුව ඇසර්බයිජානු, කුර්දි සහ බැලොකිස්තානු වශයෙන් වාර්ගික ජන කොටසක් රාශියක් සිටින නිසා ඉරානය කඩා විසුරුවා හැරීමට පහසු වාතාවරණයක් පවතී. කුර්දි සහ බැලොකිස්ථානු ජන වර්ග දැනටමත් ස්වයං පාලන ඉල්ලා සටන් කරති. මෙසේ ජනවාර්ගික පදනමක් යටතේ අසල්වැසි රටවල් කැබලි කිරීම සයන්වාදී යුද සැලැස්මේ කොටසකි.

එහෙත් වැදගත්ම කාරණය ඉරානයේ දශක ගණනාවක් තිස්සේ පැවති ආගමික පූජක පාලනය පහසුවෙන් යටපත් කළ හැකිද යන්නයි. ඉරානයේ හමුදාව වන ඉස්ලාමීය විප්ලවවාදී ආරක්ෂක බලකාය (IRCG) පහසුවෙන් කැබලි කළ නොහැකි වනු ඇත. ෂා ගෙන් පසුව දේශපාලන සහ ආර්ථික බලය සතු වූයේ මෙම සුපිරි හමුදාවටය. කලින් කලට පැවැත්වෙන ඡන්ද විමසීම්වලින් විවිධ පුද්ගලයන් බලයට පත් වුවද සැම විටම තිරණාත්මක සාධකය වූයේ මෙම ඉස්ලාමීය විප්ලවාදී ආරක්ෂක හමුදාවයි. බොහෝ විට රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල ආණ්ඩු විරෝධී අරගල හටගත්තේ ද මෙම හමුදාවේ සමහර අත්තනොමතික ප්‍රතිපත්ති සහ ක්‍රියා මාර්ගයි.  

අනිත් කාරණය බොහෝ රාජ්‍ය නායකයන් පවසන ආකාරයට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික මට්ටමෙන් සහ සාකච්ඡා තුළින් විසඳුමක් ලබා ගැනීමට නොහැකිද යන්නයි. ඇමරිකානු ජනාධිපති සාකච්ඡා නැවත ඇරඹීමට සූදානම්යැයි දැනටමත් පවසා ඇත. ඉරානය විය යුතු ආකාරයටම එම යෝජනාව සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් මෙම ගැටලුවට විසඳුම් ලබා ගැනීට ඇමරිකාව සූදානම් නැති බව පසුගිය මාස කීපය ඇතුළත අවස්ථා දෙකකදීම පෙන්වා ඇත. ප්‍රහාරය ඇරඹීමට දින කීපයකට පෙර ජිනීවා හිදී පැවති සාකච්ඡා ඉතාමත් සාර්ථකයැයි ඇමරිකානු පාර්ශ්වය මෙන්ම ඉරානයේ නියෝජිතයා ද පැවසුවේය. පසුගිය වසරේ ගුවන් ප්‍රහාර එල්ල කෙළේ සාකච්ඡා පවත්වන අතර ය. සාකච්ඡා සාර්ථක වීමට නම් ඉරානය කොන්දේසි විරහිතව ඇමරිකානු ඉල්ලීම් පිළිගත යුතුය.

කලාපයටත් ලෝකයටත් දැඩි බලපෑමක් වන මෙම යුද්ධයෙන් තහවුරු වන වැදගත්ම කාරණය වන්නේ සාකච්ඡා සම්මුති නව අධිරාජ්‍යවාදී යුගයේ උපාය උපක්‍රමවලින් සම්පූර්ණයෙන්ම ගිලිහී ඇති බවය. ඉරාන යුද්ධය මෙන්ම යුක්‍රේන් යුද්ධය සම්බන්ධයෙන් ද එය සත්‍යයකි. යුක්‍රේනයේ අවි ගැටුම් ඇති විමට පෙර සාමකාමී විසඳුමක් සඳහා යුරෝපිය රටවල් සහ රුසියානු අතර ඇති කර ගත් මින්ස්ක් ගිවිසුම් දෙකම බටහිර රටවල් යොදා ගත්තේ යුද්ධයට සූදානම් වීමේ ආවරණයක් සේය. මේ බව ජර්මන් චාන්සලර් ඇන්ජෙලා මර්කේල් ප්‍රසිද්ධියේම පැවසුවාය.

එමනිසා ඉරානයට එරෙකහිව ඇමරිකාව සහ ඊශ්‍රායෙලය ගෙන යන යුද්ධය අවසන් වන්නේ මැද පෙරදිගට මෙන්ම විශේෂයෙන්ම ආසියානු කලාපයට අත්වන මහත් විනාශයකින් බව පැහැදිලිය. ජාත්‍යන්තර නීතිය වල්වැදී එක්සත් ජාතින්ගේ සංවිධානය අවලංගු වීමෙන් සිදු වන්නේ නැවතත් දහනම වැනි සියවසේ සහ විසිවැනි සියවසේ මුල භාගයේ පැවති මංකොල්ලකාරී අධිරාජ්‍යවාදී පාලන ක්‍රමය අලුත් ඇඳුමකින් නිරුවත් වීමය.